زنجیره سرد دارو و واکسن با اینترنت اشیا: ردیابی دما از انبار تا لحظه تزریق

واکسن‌ها و بسیاری از داروهای زیستی، محصولاتی حساس به دما هستند که اثربخشی‌شان در صورت قرار گرفتن حتی برای مدتی کوتاه خارج از بازه مجاز -معمولاً بین دو تا هشت درجه سانتی‌گراد- به‌طور دائمی و بدون هیچ نشانه ظاهری از بین می‌رود. تفاوت این آسیب با فاسد شدن غذا در همین جاست: محصول خراب‌شده هیچ بو، رنگ یا شکل غیرعادی ندارد و تنها راه شناسایی آن، مروری دقیق بر تاریخچه دمایی طول مسیر است. در نبود چنین رکوردی، تصمیم درباره قابل‌مصرف بودن یک محموله صرفاً حدس زده می‌شود.

راهکار اینترنت اشیا برای این مشکل، نصب ثبت‌کننده‌های دمای بی‌سیم روی هر محموله یا حتی هر بسته‌ی داخلی است؛ این حسگرهای کوچک هر چند دقیقه یک‌بار دما را اندازه می‌گیرند و از طریق سلولار، RFID یا بلوتوث آن را به یک پلتفرم مرکزی گزارش می‌کنند. برخلاف دیتالاگرهای قدیمی که داده را فقط در لحظه تخلیه بار قابل‌خواندن می‌کردند، نسخه‌های متصل امروزی داده را در زمان واقعی ارسال می‌کنند و به همین دلیل یک انحراف دمایی در میانه مسیر -مثلاً هنگام تعویض وسیله نقلیه یا توقف طولانی در گمرک- بلافاصله قابل‌شناسایی است، نه چند روز بعد در انبار مقصد.

وقتی دما از آستانه مجاز عبور کند، سامانه بلافاصله به مسئول لجستیک و انبار مقصد هشدار می‌دهد تا تصمیم بگیرند محموله ادامه مسیر دهد، تعویض شود یا برای بررسی کنار گذاشته شود؛ این واکنش سریع، تفاوت میان یک انحراف کوچک قابل‌جبران و از دست رفتن کامل یک محموله چندمیلیاردی واکسن را رقم می‌زند. علاوه بر هشدار لحظه‌ای، ثبت پیوسته داده در طول زنجیره تأمین یک شناسنامه دمایی کامل برای هر محموله ایجاد می‌کند که در صورت بروز مشکل بالینی یا بازرسی نظارتی، قابل‌استناد و ردیابی تا سطح یک ویال مشخص است.

از منظر اقتصادی، سازمان بهداشت جهانی برآورد کرده که بخش قابل‌توجهی از واکسن‌های تولیدشده در جهان، پیش از رسیدن به بیمار، به‌دلیل نقص در زنجیره سرد از بین می‌روند؛ رقمی که با گسترش پایش متصل قابل‌کاهش چشمگیر است. از سوی دیگر، نهادهای نظارتی دارویی به‌طور فزاینده مستندسازی دیجیتال و قابل‌ردیابی زنجیره سرد را برای صدور مجوز توزیع الزامی می‌کنند؛ به این ترتیب، سرمایه‌گذاری روی اینترنت اشیا دیگر صرفاً یک مزیت عملیاتی نیست، بلکه به‌تدریج به یک پیش‌نیاز قانونی برای ورود به بازارهای دارویی تبدیل می‌شود.

چالش اصلی پیاده‌سازی این سامانه‌ها، هماهنگی میان بازیگران متعدد زنجیره تأمین -تولیدکننده، حمل‌ونقل هوایی و زمینی، گمرک و انبار نهایی- روی یک استاندارد داده مشترک است، به‌طوری‌که هشدار یک انحراف دمایی بدون از دست رفتن در گذار میان سامانه‌ها، به فرد تصمیم‌گیرنده مناسب برسد. با پیشرفت حسگرهای کم‌مصرف و برچسب‌های یک‌بارمصرف ارزان‌تر، انتظار می‌رود پایش دمایی از سطح محموله‌های بزرگ به سطح بسته‌بندی‌های خرد و حتی جعبه‌های انفرادی واکسن نیز گسترش یابد.